Analizy sieci społeczeństw z epoki brązu – podejście pierwsze ?>

Analizy sieci społeczeństw z epoki brązu – podejście pierwsze

Marcin S. Przybyła

Perspektywa analizy społecznych sieci kontaktów może być w teorii archeologicznej postrzegana zarówno jako kontynuacja nurtu badań nad wpływem „globalnych” relacji ekonomicznych na życie dawnych populacji (inspirowanych głownie koncepcją systemów-światów), jak też jako próba praktycznej realizacji niektórych postulatów archeologów postprocesualnych, zwłaszcza takich, które odnoszą się do opisu interakcji zachodzących pomiędzy jednostką i społeczeństwem (np. inspirowanych teorią strukturyzacji). W analizie sieci jednostka (pojedyncza osoba lub mała społeczność) nie postępuje wyłącznie w sposób, który uznalibyśmy za optymalny z perspektywy zabezpieczenia swojego bytu w lokalnym środowisku, jak zwykle przyjmują to ekologiczne nurty w archeologii. Jednym z kluczowych motorów działania dla jednostki jest bowiem jej udział w szerokiej sieci kontaktów. Ponieważ zaś sieć ta jest niczym innym jak sumą tworzących ją jednostek i relacji między nimi, każda podejmowana na jednostkowym poziomie decyzja zawiera w sobie konsekwencję wszystkich innych decyzji podjętych przez uczestników sieci.

W badaniu dawnych sieci kontaktów społecznych wykorzystuje się niekiedy złożone modele teoretyczne lub symulacje, które konfrontowane są ze źródłami kopalnymi lub je uzupełniają. Studia z zakresu analizy sieci, wykraczające w nauce daleko poza archeologię, stworzyły jednak również techniki porządkowania i graficznej prezentacji danych, które mogą być wykorzystane w badaniach o indukcyjnej drodze wnioskowania. Dzięki tym technikom można dokonać grupowania obiektów (np. stanowisk archeologicznych) biorąc pod uwagę ocenioną na różne sposoby intensywność relacji pomiędzy nimi. Zaletą obrazu uzyskanego na drodze analizy sieci, w stosunku do często stosowanych w badaniu podobieństwa metod wielowymiarowych, jest to, że porządkując badaną kolekcję źródeł (ustawiając podobne obiekty blisko siebie) pozostawiają widoczne również relacje pomiędzy nimi. Technika ta odsłania więc nie tylko pewien porządek w badanej grupie danych, ale również i anatomię tego układu.

Ponieważ jedna z głównych grup zmiennych w projekcie Dziedziczenie, sieć kontaktów czy lokalna adaptacja? odnosi się do komunikacji, wykonaliśmy pilotażowe studium dotyczące wykorzystania technik analizy sieci w badaniu tego aspektu dawnych społeczeństw. Opracowanie to bazuje na ceramice, co wynika z następujących założeń:

  1. W warunkach przydomowej produkcji naczyń, prawdopodobnie podejmowanej w znacznym stopniu przez żeńską część populacji, sposób w jaki poszczególne garncarki zdobiły swoje wytwory był kombinacją ich innowacji i wzorów przejętych na drodze transmisji kulturowej – od członków własnej społeczności lub od „obcych”, z którymi miały bezpośredni kontakt.
  2. Lokalny styl ceramiczny, który można zdefiniować jako zespół naczyń z jednej fazy jednego stanowiska jest wypadkową popularności określonych motywów i całych wątków zdobniczych w ciągu jednej lub kilku generacji wytwórców, w jednej, małej społeczności.
  3. W rezultacie stopień podobieństwa pomiędzy dwoma lokalnymi stylami może być miarą intensywności kontaktów pomiędzy zespołami ich twórców.
  4. Nawet biorąc pod uwagę fragmentaryczność naszych danych możemy przyjąć, że dwie społeczności o bardzo podobnym stylu ceramicznym kontaktowały się ze sobą lub miały wspólnych „znajomych”. Nie oznacza to wszakże, że nie mogły istnieć takie kontakty, które nie znalazły odbicia w podobieństwie stylu ceramicznego.

Obiektem pierwszej analizy, na przykładzie której przedstawię metodykę badań, jest grupa 65 stanowisk archeologicznych z obszaru Kotliny Karpackiej i z sąsiednich terytoriów, datowanych na koniec wczesnej i środkową epokę brązu (XVIII-XIV stulecie p.n.e.). W zbiorze tym, na pewno niejednolitym chronologicznie, nie da się wydzielić wyraźniejszych faz, dlatego został on potraktowany łącznie.

Wstępnym etapem analizy było stworzenie jednolitego dla całej grupy źródeł systemu klasyfikacji. Obejmuje on opis dekoracji na dwóch niejako poziomach: osobno wyróżnione zostały nadrzędne wątki (lokalizacje zdobienia i grupy ornamentu), osobno zaś pojedyncze motywy. Zestaw wątków uwzględnionych w badaniu prezentuje poniższa ilustracja.

 

network_ryc2

 

W następnej kolejności frekwencja typów została obliczona na poszczególnych stanowiskach, w taki jednak sposób, że udział procentowy nadrzędnych wątków (lokacje dekoracji i jej grupy) był liczony dla całej populacji ornamentowanych naczyń i ich fragmentów, natomiast udział pojedynczych motywów był określany tylko dla populacji naczyń reprezentujących określony nadrzędny wątek zdobienia. Efektem był ciąg wartości procentowych, który dla każdego stanowiska dość dokładnie opisywał nie tylko popularność poszczególnych sposobów zdobienia, ale również to jak były one wykorzystywane w budowaniu wątków dekoracyjnych. Po dokonaniu korekt i uproszczeń niezbędnych dla dalszych obliczeń matryca ta, której fragment zamieszczony jest poniżej, stała się podstawą dla badania podobieństwa pomiędzy lokalnymi stylami. Samo obliczenie podobieństwa zostało wykonane z zastosowaniem współczynnika Pearsona.

 

matryca

 

Na tym etapie uzyskana została bardzo duża ilość danych dotyczących połączeń pomiędzy wszystkimi 65 obiektami. Niektóre z nich wskazywały na całkowity brak podobieństwa (wartości ujemne lub bliskie zeru), inne na obecność niemal identycznych receptur ceramiki na obu porównywanych stanowiskach. Ciąg par stanowisk i opisujących je wartości (fragment na obrazku poniżej, z prawej) został zapisany w formacie .net i odczytany w programie Pajek (Batagelj, Mrvar 1996). Surowe dane wymagały dalszej obróbki (poniżej z lewej), która obejmowała: (1) zastąpienie pojedynczych, dwukierunkowych połączeń między każdą parą punktów (Edges) dwoma połączeniami jednokierunkowymi (Arcs), oraz (2) zredukowanie ilości połączeń uwzględnionych przy generowaniu wykresu do sytuacji, w której każdy węzeł (lokalny styl) tworzył połączenie tylko z trzema najbardziej podobnymi do niego węzłami. Ten drugi zabieg był konieczny, aby zachować czytelność wykresu przy wyjściowych danych obejmujących ponad tysiąc par punktów.

 

Pajek

 

Ostatnią fazą analizy było uporządkowanie wykresu. Odbywa się ono z pomocą kilku algorytmów, z których ja wybrałem jeden (Kamada-Kwai, free). Porządkują one punkty według kryterium optymalizacji (możliwie skracając połączenia między nimi i redukując liczbę przecięć połączeń). Z dostępnych opracowań tej metody wynika, że wybór właściwego algorytmu jest subiektywny, zresztą różnice pomiędzy obrazami sieci uzyskanymi w oparciu o różne wzory nie są znaczące. Chodzi o to, aby wynik był najczytelniejszy i odpowiednie poradniki zachęcają do eksperymentowania w tym względzie. Rezultatem analizy uwzględnionej przeze mnie grupy stanowisk był przedstawiony niżej obraz sieci (tutaj już po dalszej graficznej obróbce).

 

network_ryc6

Składa się on z kilku mniejszych, zwartych skupisk stanowisk (podsieci lub partycji sieci) oraz pewnej liczby stanowisk o bardzo słabym związku z całą resztą, należących zapewne do innej sieci kontaktów.

Na tym etapie kończy się wspomagana matematyką analiza, a zaczyna znów archeologiczne rozumowanie, prowadzące do wytłumaczenia uzyskanego obrazu. W moim studium ten etap wnioskowania poszedł w kierunku dyskusji nad chronologią zobrazowanych na uzyskanym wykresie relacji oraz nad ich charakterem, to znaczy nad tym, jakie mechanizmy społeczne mogły stać za różnymi konfiguracjami połączeń pomiędzy punktami i czy obok tych relacji, które odzwierciedla sieć podobieństwa w zakresie ceramiki, mogły istnieć inne jeszcze kryteria i tematy budowania kontaktów. Bardzo ważna w tym względzie była konfrontacja hipotetycznej „przestrzeni relacji społecznych”, zaproponowanej przez analizę sieci, z przestrzenią geograficzną, w której znajdowały się poszczególne węzły. Na mapie poniżej partycje sieci oznaczone są różnymi kolorami, zaś spośród połączeń pomiędzy stanowiskami zaznaczone są tylko te, które biegły dwustronnie (styl B był jednym z trzech najbardziej podobnych stylów dla stylu A w całym zbiorze i odwrotnie).

 

network_ryc7

 

Wykorzystanie analiz sieci w sposób opisany wyżej może być postrzegane jako jeszcze jedna metoda, która pozwala na wprowadzenie ilościowego, a nie jakościowego kryterium porządkowania źródeł archeologicznych. Uzyskany z pomocą tej metody obraz, przeniesiony na przestrzeń geograficzną, w pewien sposób przypomina mapy kultur archeologicznych. W przeciwieństwie do tego pojęcia analiza sieci nie wymaga jednak wprowadzania sztywnych granic i umożliwia obserwację przestrzennego nakładania się na siebie różnych tradycji kulturowych, a także śledzenie faktycznej siły związków w ich obrębie.

Pełna wersja tego studium, pt. Middle Bronze Age social network in the Carpathian Basin, zwierająca informacje o wykorzystanej bazie źródłowej, dyskusję nad metodą oraz rozbudowaną interpretację wyników zostanie wkrótce opublikowana na łamach czasopisma Recherches Archéologiques NS.

Strona, z której można pobrać program Pajek, służący do analizy sieci: Mrvar.fdv.uni-lj.si/pajek

Comments are closed.