Projekt „Małopolska” ?>

Projekt „Małopolska”

DZIEDZICZENIE, SIEĆ KONTAKTÓW SPOŁECZNYCH CZY LOKALNA ADAPTACJA? SPOŁECZNOŚCI EPOKI BRĄZU I WCZESNEJ EPOKI ŻELAZA W ZACHODNIEJ MAŁOPOLSCE – ZARYS PROJEKTU

Marcin S. Przybyła, Karol Dzięgielewski, Anna Gawlik, Marta M. Korczyńska, Michał Mazur, Tobias L. Kienlin, Jan Chochorowski

 

Podstawowym celem prezentowanego projektu jest próba udzielenia odpowiedzi na pytanie, kiedy i w jakich uwarunkowaniach na obraz kultury przeszłych społeczeństw miały decydujący wpływ takie czynniki jak pionowa lub pozioma transmisja cech kulturowych, a kiedy adaptacja do wymogów lokalnego środowiska. Na gruncie antropologii i archeologii taki cel może być zrealizowany jedynie w oparciu o duży zasób źródeł, reprezentujących zarówno odpowiednio długą perspektywę czasową, jak i pochodzących z odpowiednio zróżnicowanych eko- i geosystemów. Wydaje się, że takie warunki spełnia gromadzony od lat zasób źródeł z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (2400-350 BC) z czterech wybranych regionów w Małopolsce (obszary testowe 1-4).

projekt_mapkaLokalizacja obszarów testowych w czterech różnych strefach ekologicznych zachodniej Małopolski

Zarysowany powyżej problem jest od dawna przedmiotem dyskusji w archeologii i szerzej – w naukach społecznych. Czy – jak twierdzili przedstawiciele kulturowego historycyzmu, a obecnie również wielu ewolucjonistów – różnorodność kulturowa powstaje, tak jak bioróżnorodność, na drodze rozgałęziania się tradycji dziedziczonych z pokolenia na pokolenie i poddawanych tylko stopniowym modyfikacjom (a więc można mówić o pewnej esencji tradycji kulturowej, właściwej dla pewnych grup w długich cyklach trwania procesów dziejowych) (np. O’Brien, Lyman 2005; Collard et al. 2006; Mesoudi 2011)? Czy też decydujące znaczenie ma dyfuzja – zlewanie się tradycji kulturowych na skutek unikatowych zdarzeń historycznych i pozioma transmisja wzorców w obrębie „społeczeństw-sieci” (np. Bentley, Lake, Shennan 2005; Brughmans 2012)? Czy wreszcie – jak przyjmują adaptacjoniści – różnorodność kultury jest rezultatem jej ścisłego dopasowania do lokalnej niszy ekologicznej (np. Nettle 2009)?

Trzy równorzędnie traktowane hipotezy wyjściowe będa weryfikowane w oparciu o porównawcze studia nad rozwojem kulturowym we wspomnianych regionach. Ostatnie dekady przyniosły w antropologii rozwój metod porównawczych i towarzyszących im narzędzi weryfikujących pokrewieństwo pomiędzy badanymi populacjami (np. Mace, Jordan 2011). Choć sama metoda porównawcza jest powszechnie spotykana w badaniach prehistorycznych, a próby standaryzacji wybranych kategorii źródeł w skali regionalnej przynosiły niejednokrotnie inspirujące rezultaty (np. Czebreszuk 2001), to prace stosujące tę metodę i przyjmujące właściwą dla antropologii porównawczej dedukcyjną manierę wnioskowania, są jednak bardzo rzadkie i skupiają się na analizowaniu wyłącznie pojedynczych zachowań lub instytucji społecznych (np. Peregrine 2001; Przybyła 2013). Proponowana przez nas procedura badań jest odmienna. Zamierzamy bowiem zastosować metodę porównawczą do analizowania dynamiki zmian kulturowych w kilku dokładnie zbadanych regionach osadniczych, intensywnie zamieszkanych przez bardzo długi odcinek czasu, oraz równomiernie rozmieszczonych na obszarze większego terytorium, lecz jednocześnie zajmujących różne strefy ekologiczne. Co więcej, zamierzamy nie tylko skupić się na śledzeniu wybranych właściwości i weryfikacji pojedynczych hipotez, lecz również podjąć próbę całościowej odpowiedzi na pytanie, które z cech badanych populacji posiadały wyłącznie adaptatywny charakter, które odzwierciedlają przede wszystkim międzypokoleniowy transfer tradycji, a które są pochodną zdarzeń rozgrywających się w ramach sieci kontaktów międzypopulacyjnych.

 

Znaczenie projektu

Znaczenie prezentowanego projektu można rozważać na trzech płaszczyznach. Ponieważ jego celem będzie dokładne przeanalizowanie, na pewnym szczegółowym przykładzie, bardziej uniwersalnego problemu oceny roli adaptacji oraz „pionowej” i „poziomej” transmisji kulturowej, rezultaty planowanych badań będą stanowiły istotny głos w toczącej się aktualnie w tym zakresie debacie. Drugą płaszczyzną jest rozwój metodologii analiz porównawczych w archeologii. Dysponujemy unikatowym pod względem stopnia rozpoznania i różnorodności zespołem źródeł i zamierzamy wykorzystać ten fakt do testowania nowych technik opisu i eksploracji danych archeologicznych (bazujących na kryteriach jakościowych i ilościowych) oraz rozbudowy warsztatu metodologicznego w zakresie ich interpretacji. Trzecim polem na jakim może zaznaczyć się wpływ prezentowanego projektu są regionalne badania nad epoką brązu i wczesną epoką żelaza w zachodniej Małopolsce. Choć planowane opracowanie nie będzie miało charakteru regionalnej monografii, pozostając rozbudowanym studium przypadku, będzie ono pierwszą od ponad pół wieku pełniejszą syntezą źródeł z interesującego nas obszaru i przedziału czasu. Niejako przy okazji, zawarte w nim uściślenia o charakterze źródłoznawczym będą zatem stanowiły w przyszłości punkt odniesienia dla dalszych regionalnych studiów.

 

Koncepcja badawcza

Utrzymanie właściwego metodologicznego rygoru przy zarysowanym powyżej celu projektu wymaga odpowiednio skonstruowanej bazy źródłowej – nie tylko zestandaryzowanej, ale również zawierającej jak najpełniejszy i najbardziej szczegółowy zestaw empirycznie obserwowalnych cech kultury. W tym względzie podkreślić trzeba korzystne cechy proponowanej przez nas do tych badań grupy źródeł. Chodzi tutaj o dane z czterech regionów osadniczych funkcjonujących przez niemal całą epokę brązu oraz wczesną epokę żelaza oraz zlokalizowanych w czterech różnych strefach krajobrazowych zachodniej Małopolski, a mianowicie: (1) na zachodniomałopolskiej wyżynie lessowej (obszar testowy w międzyrzeczu dolnej Nidy i Szreniawy), (2) w dolinie górnej Wisły (zespół stanowisk z południowego brzegu Wisły, od Krakowa-Bieżanowa do Brzezia), (3) na Pogórzu Karpackim (północna część Pogórza Rożnowskiego – dolina środkowego Dunajca) i (4) w Karpatach Zachodnich (Kotlina Łącka).

Wprawdzie teren zachodniej Małopolski jest obiektem intensywnych badań archeologicznych od ponad pół wieku (np. prace na terenie Krakowa-Nowej Huty), jednak do prezentowanego projektu wybrane zostały obszary, które dopiero w ostatniej dekadzie były przedmiotem nowoczesnych studiów, realizowanych przez wykonawców prezentowanego projektu (por. np. Dzięgielewski 2010; Dzięgielewski et al. 2011; Gawlik, Godlewski 2006; 2009; Gocman, Pieńkos 2011; Kienlin et al. 2010; 2011; Korczyńska et al. 2012; Mazur red. 2012; Przybyła, Skoneczna 2011; Przybyła et al. 2012). W większości posiadają one pełne lub zaawansowane w znacznym stopniu opracowania zabytków ze zlokalizowanych w nich wybranych stanowisk i dobrze rozpoznaną sieć osadniczą. Ponadto, ponieważ przyjęte na wielu etapach ich badań rozwiązania metodologiczne były rezultatem wzajemnych inspiracji w gronie wykonawców projektu, zbiór ten już na chwilę obecną jest w pewnym stopniu zestandaryzowany.

tabelka_stan_badan

Stan badań archeologicznych i paleośrodowiskowych w czterech obszarach testowych w 2014 r.: mały punkt – fragmentarycznie opublikowane lub tylko zapoczątkowane badania, duży punkt – badania zaawansowane i udostępnione w dużym stopniu

W ramach projektu realizowane będą następujące, powiązane ze sobą zespoły zadań badawczych:

  1. Doprecyzowane listy zmiennych bazy porównawczej oraz szczegółowych aspektów metodologii z nimi związanej. Część z nich odnosi się do głównych osi planowanej analizy: czasu, przestrzeni i środowiska kształtującego adaptacje. Część opisuje zjawiska obserwowalne archeologicznie, które mogą odzwierciedlać określone zachowania społeczne i gospodarcze (np. stopień zróżnicowania pojemności jam na osadach jako wyraz nierówności w zakresie dostępu do zasobów). Na wstępnym etapie badań konieczne będzie zestawienie listy „teorii średniego zasięgu”, opisujących relacje pomiędzy źródłami a kulturą minionych społeczeństw. Zamierzamy w tym względzie wykorzystać spostrzeżenia już funkcjonujące w literaturze oraz zaproponować własne ustalenia.
  2. Skonfrontowanie listy zmiennych z dostępnymi zespołami danych źródłowych. Poszczególne obszary testowe charakteryzuje różny stopień rozpoznania, stąd przed przystąpieniem do ich porównywania konieczne będzie uzupełnienie brakujących informacji (wykonanie lub dokończenie opracowań zabytków archeologicznych, przeprowadzenie uzupełniających prospekcji w terenie, wykonanie analiz specjalistycznych – szczegółowy opis projektu zawiera dokładny wykaz planowanych w tym względzie prac).
  3. Pełna standaryzacja danych opisujących obszary testowe (ujednolicenie metod opisu i gromadzenia danych, wykorzystanie narzędzi statystycznych w celu ilościowego opisu poszczególnych kategorii źródeł, synchronizacja lokalnych schematów periodyzacyjnych i odniesienie ich do historycznej skali czasu).
  4. Przeprowadzenie analiz określających stopień statystycznego pokrewieństwa pomiędzy fazami osadniczymi poszczególnych regionów oraz skonfrontowanie ich wyników z modelami społecznych sieci powiązań.
  5. Prześledzenie korelacji pomiędzy zmiennymi w skali całego badanego regionu. Ustalenie charakteru wychwyconych korelacji i identyfikacja potencjalnych związków przyczynowo-skutkowych.
  6. Opis rozwoju kulturowego w poszczególnych obszarach testowych – konfrontacja uniwersalnych tendencji z unikatowością jednostkowych historii.

 proceduryProcedura badań – analizy porównawcze w obrębie i pomiędzy obszarami testowymi

Metodyka

Zasadniczy cel projektu zrealizowany zostanie przy zastosowaniu metody porównawczej, bazującej na zestandaryzowanych zestawach danych dla poszczególnych obszarów testowych. W tym celu konieczne będzie zapewnienie porównywalności danych.

Na etapie uzupełniania i standaryzowania danych empirycznych wykonany zostanie szereg analiz specjalistycznych, z zastosowaniem właściwej dla nich metodyki. W celu doprecyzowania chronologii bezwzględnej wykonane zostaną datowania radiowęglowe: konwencjonalne oraz AMS. Rekonstrukcja procesów tafonomicznych wsparta będzie analizami izotopowymi zwierzęcych szczątków kostnych, badaniami geochemicznymi nawarstwień oraz analizami pozostałości organicznych na ceramice. Rekonstrukcja paleośrodowiska przeprowadzona zostanie w oparciu o prospekcje terenowe i odwierty (badania zmienności poziomów wód gruntowych, badanie możliwości wykorzystania lokalnych surowców ilastych do produkcji ceramiki, identyfikacja potencjalnych źródeł słonych), wykonane zostaną też profile pyłkowe w trzech obszarach (1,3,4), dla których brak jest danych palinologicznych. W badaniach nad gospodarką wykorzystane zostaną analizy zwierzęcych szczątków kostnych, makroszczątków roślinnych i badania antrakologiczne. Dane dotyczące wielkości, względnie rozplanowania stanowisk osadowych zostaną uzupełnione z pomocą prospekcji geofizycznych.

Podstawą dla analiz materiału zabytkowego będą już istniejące i rozbudowywane w trakcie realizacji projektu bazy danych na temat technologii wykonainia i cech metrycznych (głównie ceramiki naczyniowej). Badania nad zmiennością technologiczną i stylistyczną źródeł prowadzone będą z zastosowaniem różnych technik, zarówno powszechnie stosowanych w tym celu analiz wielowymiarowych, jak i rzadziej wykorzystywanych metod (np. filogenetycznej). Analizy przestrzenne, w obrębie osiedli i całych obszarów testowych prowadzone będą z wykorzystaniem oprogramowania GIS. Również z pomocą GIS, a także oprogramowania służącego analizie sieci kontaktów (np. PAJEK) stworzone zostaną modele służące odniesieniu sformułowanych w projekcie hipotez badawczych do rzeczywistości badanego regionu i zespołu źródeł.

 

Literatura

Bentley R.A., Lake M.W., Shennan S.J. 2005 Specialisation and wealth inequality in a model of a clustered economic network, Journal of Archaeological Science 32: 1346-1356.

Brughmans T. 2013 Thinking through networks: a review of formal network methods in archaeology, Journal of Archaeological Method and Theory 20: 623-662.

Collard M., Shennan S.J., Tehrani J.J. 2006 Branching, blending, and the evolution of cultural similarities and differences among human populations, Evolution and Human Behavior 27: 169-184.

Czebreszuk J. 2001 Schyłek neolitu i początki epoki brązu w strefie południowo-zachodniobałtyckiej (III i początki II tys. przed Chr.), Seria Archeologia Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 46, Poznań.

Dzięgielewski K. 2010 Younger phase of the Early Iron Age in Western Małopolska (Little Poland) according to results of excavation in Podłęże, distr. Wieliczka, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, t. 52, Wrocław 2010, 153-169.

Dzięgielewski K., Szczerba R., Chudzińska B. 2011 Osadnictwo z wczesnej epoki brązu, okresu halsztackiego i starszego okresu przedrzymskiego oraz ślady działalności człowieka w czasach średniowiecznych i nowożytnych na stanowisku 17 w Podłężu, pow. wielicki, (in:) S. Kadrow (red.), Raport 2005-2006, Warszawa, 315-348.

Gawlik A., Godlewski P. 2006 Ein Bericht von den Ausgrabungen an der Fundstelle 1 in Witów, Gde. Koszyce in der Saison 2002-2003, Recherches Archeologiques de 1999-2003: 113-118.

2009 Rescue excavations at site 1 in Witów, Proszowice district. Seasons 2004-2005, Recherches Archeologiques NS 1: 83-99.

Gocman U., Pieńkos I. 2011 Studies on the Lusatian culture settlement and animal husbandry on the site 1 Zagórzyce, Kazimierza Wielka district, based on the materials from seasons 2001-2003, Recherches Archéologiques NS 3: 227-240.

Kienlin T.L., Cappenberg K., Korczyńska M.M., Przybyła M.M., Valde-Nowak P. 2010 Peripherie oder Kommunikationsraum? Siedlungs-archäologische Untersuchungen im Vorfeld der polnischen Westkarpaten (Wiśnicz-Hügelland und mittleres Dunajectal, Kleinpolen) (in:) Studien zu sozialen Kontexten in der Bronzezeit. Beiträge zu den Sitzungen der Arbeitsgemeinschaft Bronzezeit auf der Jahrestagung des Nordwestdeutschen Verbandes für Altertumsforschung in Schleswig 2007 und auf dem Deutschen Archäologenkongress in Mannheim 2008 (ed. B. Horejs, T.L. Kienlin), Bonn, 191-268.

Kienlin T.L., Cappenberg K., Korczyńska M.M., Ociepka J. 2011 Vorläufiger Bericht über die Prospektionsarbeiten der Jahre 2010 und 2011 im Umfeld der Höhensiedlung von Janowice (AZP 106-65 Nr. 61) im mittleren Dunajectal, Kleinpolen, Recherches Archéologiques NS 3, 113-141.

Korczyńska M.M., Cappenberg K., Kienlin T.L., Ociepka J. 2012 Vorläufige Resultate und methodische Überlegungen zu der Prospektion bronzezeitlicher Fundstellen im mittleren Dunajectal, Kleinpolen (in:) Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae (ed. W. Blajer), Kraków, 269-283.

Mace R., Jordan F. 2011 Macro-evolutionary studies of cultural diversity – a review of empirical studies of cultural transmission and cultural adaptation, Philosophical Transactions of the Royal Society B 366: 402-411.

Mazur M. red. 2012 Wyniki ratowniczych badań wykopaliskowych na stanowisku 11 i 12 w Krakowie-Bieżanowie (nr autostradowy 104, 105), Kraków (niepublikowana monografia w archiwum Krakowskiego Zespołu do Badań Autostrad).

Mesoudi A. 2011 Cultural Evolution. How Darwinian Theory Can Explain Human Culture & Synthesize the Social Sciences, Chicago-London.

Nettle D. 2009 Ecological influences on human behavioural diversity: a review of recent findings, Trends in Ecology and Evolution 24(11): 618-626.

O’Brien M., Lyman R.L. 2005 Cultural phylogenetic hypotheses: Some fundamental issues. (in:) The Evolution of Cultural Diversity. A Phylogenetic Approach (ed. R. Mace, C. Holden, S.J. Shennan), London, 87-110.

Peregrine P. 2001 Cross-cultural comparative approaches in archaeology, Annual Review of Anthropology 30: 1-18.

Przybyła M.S. 2013 Mating systems in prehistoric populations. An evolutionary approach and archaeological evidence, Praehistorische Zeitschrift 88, in print.

Przybyła M.S., Skoneczna M. 2011 The fortified settlement from the Early and Middle Bronze Age at Maszkowice, Nowy Sącz district (Western Carpathians). Preliminary results of studies conducted in the years 2009–2012, Recherches Archéologiques NS 3: 5-66

Przybyła M.S., Skoneczna M., Vitoš A. 2012 Interregional contacts or local adaptation? Studies on the defensive settlement from the Bronze and Early Iron Age in Maszkowice (Western Carpathians), (in:) Enclosed Space – Open Society. Contact and exchange in the context of Bronze Age Defensive Settlements in Central Europe (ed. M. Jaeger, K.P. Fischl, J. Czebreszuk), Studia nad Pradziejami Europy Środkowej – Studien zur Archäologie in Ostmitteleuropa, 7, Bonn 2012, 227-275.